สถิติในไทยพบว่าคนส่วนใหญ่เสียชีวิตโดย ไม่ได้ทำพินัยกรรม ไว้เลย ซึ่งหมายความว่าทายาทต้องรับมือกับทรัพย์สินที่ “ไม่มีเจ้าของที่ชัดเจน” ตามกฎหมาย และต้องดำเนินการผ่านระบบศาลก่อนจึงจะโอนหรือจัดการอะไรได้
บทความนี้อธิบายสิ่งที่ต้องทำเมื่อคนในครอบครัวเสียชีวิตโดยไม่มีพินัยกรรม ตั้งแต่เรื่องสิทธิ์ในมรดก การแบ่งทรัพย์สิน และขั้นตอนที่ต้องดำเนินการต่อไป
ไม่มีพินัยกรรม — มรดกตกไปใคร?
เมื่อไม่มีพินัยกรรม ทรัพย์สินทั้งหมดจะตกเป็นของ ทายาทโดยธรรม ตามลำดับที่กฎหมายกำหนดในประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1629
ลำดับทายาทโดยธรรม 6 ชั้น
| ลำดับ | ทายาท | หมายเหตุ |
|---|---|---|
| 1 | ผู้สืบสันดาน (บุตร หลาน เหลน) | บุตรบุญธรรมและบุตรนอกสมรสที่จดทะเบียนรับรองมีสิทธิ์เท่ากัน |
| 2 | บิดามารดา | มีสิทธิ์เฉพาะถ้าไม่มีทายาทลำดับ 1 |
| 3 | พี่น้องร่วมบิดามารดา | มีสิทธิ์เฉพาะถ้าไม่มีทายาทลำดับ 1–2 |
| 4 | พี่น้องร่วมบิดาหรือมารดาเดียวกัน | |
| 5 | ปู่ ย่า ตา ยาย | |
| 6 | ลุง ป้า น้า อา | ลำดับสุดท้ายก่อนตกเป็นของแผ่นดิน |
คู่สมรส (สามี/ภรรยา) ที่จดทะเบียนสมรส มีสิทธิ์รับมรดกร่วมกับทายาททุกลำดับ โดยส่วนแบ่งจะขึ้นอยู่กับว่าทายาทลำดับใดมีสิทธิ์ร่วมด้วย
สิ่งที่ต้องทำทันทีหลังการเสียชีวิต
1. แจ้งการตายและขอใบมรณบัตร
แจ้งการตายภายใน 24 ชั่วโมง ที่สำนักงานเขตหรืออำเภอที่ผู้เสียชีวิตมีภูมิลำเนา พร้อมขอใบมรณบัตรหลายชุดเพราะจะต้องใช้ในหลายขั้นตอน
2. รวบรวมข้อมูลทรัพย์สิน
สำรวจทรัพย์สินทั้งหมดของผู้เสียชีวิต ได้แก่ อสังหาริมทรัพย์ บัญชีธนาคาร ยานพาหนะ หุ้น กรมธรรม์ประกัน และหนี้สินที่มีอยู่ ทั้งหมดนี้รวมกันเป็น “กองมรดก”
3. ตั้งผู้จัดการมรดก — ขั้นตอนที่ขาดไม่ได้
กรณีไม่มีพินัยกรรม ทายาทจำเป็นต้อง ยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดกต่อศาล ก่อน เพราะไม่มีบุคคลใดมีอำนาจจัดการทรัพย์สินได้โดยลำพังโดยไม่ผ่านกระบวนการนี้ ธนาคารและกรมที่ดินจะปฏิเสธการดำเนินการหากไม่มีคำสั่งศาล
วิธีแบ่งมรดกเมื่อไม่มีพินัยกรรม
หลังจากได้รับการตั้งเป็นผู้จัดการมรดกแล้ว การแบ่งทรัพย์สินทำได้ 2 วิธี
วิธีที่ 1 — ตกลงกันเองในครอบครัว
ทายาทประชุมตกลงแบ่งทรัพย์สินตามสัดส่วนที่กฎหมายกำหนดหรือตามที่เห็นพ้องร่วมกัน จากนั้นผู้จัดการมรดกดำเนินการโอนทรัพย์สินให้แต่ละคน วิธีนี้รวดเร็วและประหยัดที่สุด
วิธีที่ 2 — ให้ศาลตัดสิน
หากทายาทตกลงกันไม่ได้ ฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งสามารถยื่นฟ้องต่อศาลเพื่อให้ศาลสั่งแบ่งทรัพย์สินตามกฎหมาย วิธีนี้ใช้เวลานานและมีค่าใช้จ่ายสูงกว่า
กรณีพิเศษที่ต้องระวัง
มีหนี้สินติดมาด้วย
กองมรดกต้องชำระ หนี้สินทั้งหมดก่อน จึงจะแบ่งส่วนที่เหลือให้ทายาท ทายาทไม่ต้องรับผิดในหนี้ส่วนตัวเกินกว่าทรัพย์มรดกที่ได้รับ ยกเว้นถ้าเซ็นค้ำประกันหรือรับผิดชอบส่วนตัว
บุตรนอกสมรส
บุตรนอกสมรสมีสิทธิ์รับมรดกก็ต่อเมื่อ บิดาได้จดทะเบียนรับรองบุตร หรือศาลพิพากษาว่าเป็นบุตร หากไม่มีการรับรองตามกฎหมาย บุตรนอกสมรสไม่มีสิทธิ์ในมรดกของบิดา
อายุความมรดก
ทายาทต้องฟ้องคดีมรดกภายใน 1 ปี นับแต่รู้ว่าตัวเองเป็นทายาทและมีสิทธิ์รับมรดก หรือภายใน 10 ปีนับแต่วันที่เจ้ามรดกถึงแก่ความตาย ไม่ว่าจะรู้หรือไม่ก็ตาม
FAQ
ไม่มีพินัยกรรม ทายาทคนเดียวสามารถจัดการมรดกได้เลยไหม?
ไม่ได้ครับ แม้จะเป็นทายาทเพียงคนเดียว ยังต้องได้รับการแต่งตั้งจากศาลก่อน ธนาคารและกรมที่ดินต้องการคำสั่งศาลทุกกรณี
คู่สมรสที่ไม่ได้จดทะเบียนสมรส มีสิทธิ์รับมรดกไหม?
ไม่มีสิทธิ์ตามกฎหมายครับ กฎหมายรับรองเฉพาะ คู่สมรสที่จดทะเบียนสมรสถูกต้อง เท่านั้น คู่ชีวิตที่อยู่กินกันโดยไม่ได้จดทะเบียนไม่มีสิทธิ์รับมรดกตามกฎหมาย
ถ้าทายาทคนหนึ่งปฏิเสธไม่รับมรดก ทรัพย์สินตกไปใคร?
ส่วนของทายาทที่ปฏิเสธจะตกแก่ทายาทคนอื่นในลำดับเดียวกัน หรือตกแก่ทายาทลำดับถัดไป ขึ้นอยู่กับสถานการณ์
ต้องเสียภาษีมรดกไหม?
ประเทศไทยมีภาษีมรดกสำหรับมรดกที่มีมูลค่าเกิน 100 ล้านบาท ในส่วนที่เกิน 100 ล้านบาท เสียภาษี 5–10% ขึ้นอยู่กับความสัมพันธ์กับผู้ตาย มรดกต่ำกว่า 100 ล้านบาทไม่ต้องเสียภาษีมรดก
สรุป — สิ่งที่ต้องทำเมื่อคนในครอบครัวเสียชีวิตโดยไม่มีพินัยกรรม
- แจ้งการตายและขอใบมรณบัตรทันที
- สำรวจทรัพย์สินและหนี้สินทั้งหมดในกองมรดก
- ยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดกต่อศาล
- ตกลงแบ่งทรัพย์สินระหว่างทายาท
- ดำเนินการโอนทรัพย์สินผ่านหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง
ทุกขั้นตอนมีรายละเอียดทางกฎหมายที่ซับซ้อน หากต้องการให้ผู้เชี่ยวชาญช่วยดูแลตั้งแต่ต้นจนจบ ทีมทนายความของเรายินดีให้คำปรึกษาฟรี